नेपालला आदिवासी जनजातिजुगुला नाछालरि रिमठिमकि ल्होलोला राप जेक्खे आरे । चुरि ङ्हाप्बा दुल्बा याङताम थेन संघर्षला दोङराप नोन मुला । ज्योमोगाङ हेन्से ग्यागारदान दोना मेची महाकाली नोना फेल्सि चिबा मंगर, तामाङ, गुरुङ, बाइ, थारु, लिम्बू, राई, शेर्पाला छ्याम ग्यार्जाछा आदिवासी जनजातिसे चु ह्युलला ङोसेबा स्हेङ्बारि महत्वपूर्ण योगदान पिन्बा मुला । तासाइ, विडम्बना चुनोन ङोसेबा थोबाजुगुदा ग्याल्साला मूलधारग्याम ह्रेङ्बा दुइदोना माङ्ग्यार थान्बा मुला ।

दोङरापकि स्ह्रुगरि च्यामा नेपालरि ग्याल्सासत्ताला केन्द्रिकरणसे आदिवासी जनजातिदा याङ्ताम आपिन्ना थानथान स्होबा गे लाजि । ह्युल, ग्योइ, ग्युइसेर थेन रोजगारीरि थेन्ना पहुँच सीमित लापिन्जि । थेन्ना मौलिक ग्योइ थेन रिमठिमफिरि दुल्जि । ‘गिक्खे ग्योइ, गिक्खे धर्म, गिक्खे रिमठिम’ला नीति काप्जि । चुसे जनजातिजुगुला आत्मसम्मान थेन अस्तित्वफिरिन गम्भीर तोसोला चोट पिन्बा गे लाजि ।

तिनि नोन नाछाल क्योङस्ह्रुगरि ग्युरपोबा आरे । ह्युलठिमजोम्बाग्याम ब्रिबा ह्युलठिमसे समावेसिता थेन च्योच्योला ताम लासाइ नोन ह्रेवारि लेबाफेबाला नीति छोन्बोन मुला । ग्युइसेर, ल्हुइथाङ, रोजगारी  थेन ग्यालठिपा गोछापाकिरि आदिवासी जनजातिजुगु दोते दोनान लिच्छा मुला । विशेषलासि दुर्गम थुमरि चिबा समुदाय झन ल्हाना उपेक्षित मुला । प्राङ्ग्याल, ग्युइसेर आरेबा थेन बेरोजगारीसे थेन्ना केवा झन् कष्टकर मुला । तासाइ, आदिवासी  जनजातिजुगु कुटिसि चिबा आरे । थेनिकादे ह्राङ्ला ङोसेबा याङ्तामला लागि संघर्षरत मुला । ल्होलो ङ्योलाक रिमठिमकि छोरुवा थेन ग्यालठिपारि बोकिन्बारि ङ्हाच्छाला मोर्चारि ह्राङ्ला काइ होङ्ना लासिकेन खाबा मुला । लासेला नोन मुला । चु आदिवासी जनजातिला याङ्तामला लागि हिन्ना । चु ह्राङ्ला अस्तित्वला लडाइँ नोन हिन्ना । 
दारे ङ्योइबा रेला । तिगा चु ग्याल्सासे देन्बान नेपालला आदिवासी जनजातिजुगुदा न्याय पिन्बा मुला ? तिगा समावेशी लोकतन्त्र जेक्खे कागजरि सीमित मुला ? तिगा ह्रेवारि लागू लाबारि आखाम ? तिनिला एक्काइछा ल्होग्यार्जा नोन म्हिसे म्हिदा सेम्चेन प्रेप्रेला दृष्टिकोणसे च्याला । चेतनाला फेल्गेबा आता । खाइमादोना जनजातिजुगुसे च्योच्यो दुइसाङ डेन थेन याङ्ताम आडुब थेदुइ दोना देन्बा दोनरि लोकतन्त्रला दोन तेन्बारि आखाम ।

चु ङ्यान्दि दारेम दुइ खाबा मुला । ङ्हाप्बाला जंजिर बोबा लेबाफेबाला डेङ बोबा थेन च्योच्योला छार युग स्हेङ्बा । जनजातिजुगुला काइदा दुल्सि आहिन, थेन्ना याङ्तामदा सुनिश्चित लासि जेक्खे स्हिवा थेन समृद्धि दोबारि खाम्ला । चुह्राङ ताबारि छारउदारवाद संसदीय डिछ्या न्हाङग्याम आदिवासी जनजातिला मुद्दादा छिम्बारि आखाम । चुला विकल्प बिबा वर्गीय चेतनाला फेल्गेबा लासि छार जनवादी क्रान्ति ग्याम जेक्खे संभव मुला । थेतासि आदिवासी जनजातिजुगु नोन ग्याल्साला मोक्कोन तहरि सम्मानजनक स्ह्रुगरि बोकिन्सि ओतेबान जिम्मेवारीबोध ताना लातोला ।

ओन्माहेन्से नेपालला आदिवासी जनजातिजुगुसे ह्राङ्ला ज्युङ्बा याङ्ताम ङोसेबाला लागि लडतिसि सोना लाबारि आखाम्नि बिसाम अमेरिकी साम्राज्यवादसे काप्बा ग्योइ धर्मलसे नेपालला जनजातिजुगुला ग्योइ धर्म थेन रिमठिम पुडिनुप्ना लासेला मुला । तिनि खस साम्राज्यवादसे तिगाइ जनजातिला ग्योइ धर्म थेन रिमठिम म्हाना लाजिन्बा मुला । तिगाइलाइला म्हाबारि लेङ्बा मुला । थे ग्याम म्हाइबाकेन मुला ।

नेपालला ह्याङ आदिवासी जनजातिजुगु दारेम सचेत आतानि बिसाम न्हाङ्गारला रेरि ह्याङ्ला ज्युङ्बा म्हासेला मुला । ह्याङ्ला ङोसेबा सतानला लागि सिसेला मुला । दारेम सही दोनरि नेपालला आदिवासी जनजातिजुगु गिक्खे ताबा दुइ खाबा मुला । रेबा दुइ खाबा मुला । ह्राङ्ला ग्योइ धर्म याङ्ताम थेन ङोसेबाला ज्युङ्बा सोना लाबाला लागि मोक्कोन गिक्खे तातोबा मुला ।

(छिगकि दोनः नाछाल– अवस्था, थिग्युन– सुधार, रिमठिमकि– सांस्कृतिक, ङ्हाप्बा– शोषण, दुल्बा– दमन, फेल्सि– फैलिएर, ङोसेबा– पहिचान, दोङरापकि– ऐतिहासिक, स्ह्रुग– रुप, ह्युल– भूमि/देश, ग्युइसेर– शिक्षा, काप्जि– लादियो, तोसोला– प्रकार, ग्युरपोबा– परिवर्तन, ह्रेवा– व्यवहार, ल्हुइथाङ– स्वास्थ्य, ग्यालठिपा– राजनीतिक, गोछापाकि– प्रतिनिधित्व, प्राङ्ग्याल–गरीबी, ग्युइसेर आरेबा– अशिक्षित, ङ्योलाक–आन्दोलन, ल्होग्यार्जा– शताब्दी, सेम्चेन– पशु, दोन– अथ, ङ्यान्दि– कारण, स्हिवा– शान्त, डिछ्या– व्यवस्था, छिम्बा– समाधान,  आखाम, ज्युङ्बा– अस्तित्व)

दोःबा : यकिना अगाध